Janusz II książę Mazowsza, pan i dziedzic ciechanowski (1455-1495)

Janusz II był najmłodszym synem Bolesława IV, księcia mazowieckiego, i Barbary, córki Aleksandra, księcia kijowskiego. Urodził się jako pogrobowiec na początku 1455 r. Imię otrzymał na cześć swego wybitnego pradziada Janusza I. Do 1471 r. nie zachowało się zbyt wiele informacji na temat Janusza II. Uczestniczył wraz ze starszymi braćmi we wszystkich ważnych uroczystościach na Mazowszu. Chociaż występował wraz z braćmi w intytulacji dokumentów, to trzeba pamiętać, że w okresie regencji babki (Anny Bolkowej) a później matki (Barbary) utrzymywano fikcję samo dzielnych rządów nieletnich książąt. Za zgodą matki  pedagogiem księcia został wybitny mazowiecki uczony Piotr Chodkowski, absolwent i wykładowca Akademii Krakowskiej oraz doktor medycyny uniwersytetu bolońskiego. Po uzyskaniu przez wszystkich synów Bolesława IV lat sprawnych w kwietniu 1471 r. do szło na zjeździe generalnym w Zakroczymiu do podziału ojcowizny. Januszowi II w podziale przypadła ziemia ciechanowska (z Ciechanowem i Przasnyszem), różańska (z Makowem i Różanem), łomżyńska (z Łomżą, Ostrołęką, Kolnem, Nowogrodem i Zambrowem). Przeprowadzony w 1471 r. podział Mazowsza nie trwał zbyt długo. Do pierwszych zmian terytorialnych doszło za sprawą księcia Kazimierza III, który po śmierci Ścibora z Gościeńczyc, został wybrany w czerwcu 1471 r. biskupem płockim. Początkowo Kazimierz III rządził diecezją bez sakry biskupiej i dopiero w 1475 r. konsekracji udzielił mu biskup poznański Andrzej z Bnina. Kazimierz III po konsekracji sprzedał swoje świeckie władztwo terytorialne najmłodszemu bratu Januszowi II. W 1480 r. po śmierci Katarzyny, wdowy po księciu litewskim Michajłuszce (ciotką ostatnich książąt Mazowsza Zachodniego), Janusz II objął w posiadanie Płońsk i dobra oprawne wspomnianej księżnej. W tym samym roku w drodze konfiskaty przyłączył do domeny książęcej cały klucz sochocki, leżący w ziemi ciechanowskiej. Obszar ten obejmował miasteczko Sochocin oraz przynależne do tego ośrodka wsie. W początkowym okresie swego panowania Janusz II ściśle współpracował z Bolesławem V. Chociaż bracia często wspólnie podróżowali (spotykamy ich w tych samych terminach na posiedzeniach sądów książęcych), to jednak każdy z nich podejmował samodzielne decyzje na terenie własnego władztwa.

Ta bliska współpraca wynikała z niewielkiej różnicy wieku między brać mi, ich stanu kawalerskiego oraz faktu, że mieli przez kilkanaście lat w znacznym stopniu wspólne otoczenie, jak również tego samego kanclerza, Piotra Chodkowskiego. Najmłodszy z Bolesławowiców był gospodarnym władcą. Udzielał bardzo często swemu starszemu bratu Bolesławowi V pożyczek pieniężnych. Dlatego w 1484 r., w wyniku rozliczeń finansowych z Bolesławem V, który się mocno u niego zadłużył, przejął w posiadanie (dopłacając bratu) powiaty błoński i tarczyński w ziemi warszawskiej oraz kamieniecki na Pobużu. W sierpniu 1484 r. w Warszawie, na polecenie Janusza II, wypłacono księciu Bolesławowi V ponad 2 tys. florenów za powiaty kamieniecki i błoński. Do kolejnych zmian w podziałach dzielnicowych książęcego Mazowsza doszło w 1488 r. W niedzielę 27 kwietnia zmarł w Łomży Bolesław V. Jego bez potomna śmierć stworzyła na Mazowszu nową sytuację, która wymagała osiągnięcia kompromisu politycznego między Januszem II a jego starszym bratem Konradem III co do podziału schedy po zmarłym. Nie żył już od 1480 r. Kazimierz III, biskup płocki. Analizując itinerarium Janusza II z przełomu kwietnia i maja 1488 r., można zauważyć, że książę był bardzo energicznym władcą. Po spędzonych na początku kwietnia w Ciechanowie Świętach Wielkanocnych, udał się do Makowa, a następnie do Ostrołęki. Janusz II zazwyczaj podróżował wraz z księciem Bolesławem V, dlatego starszy jego brat, mimo niegospodarności, był w stanie kontynuować swoje rządy. Na pewno Janusz II był obecny przy niespodziewanej śmierci Bolesława V w Łomży dnia 27 kwietnia 1488 r. Książę już 29 kwietnia przybył z ciałem zmarłego brata do Warszawy i podjął szybko konieczne decyzje, przygotowując stosowną ceremonię pogrzebową. Natomiast Konrad III o śmierci Bolesława V dowiedział się znacznie później niż Janusz II, dlatego przybył do Warszawy dopiero w niedzielę 4 maja 1488 r. Jednak księcia czerskiego razem z jego dygnitarzami i zapewne licznym oddziałem zbrojnym nie wpuszczono do Starej Warszawy. Do miasta nie wpuszczono również konduktu żałobnego, który przyprowadził Janusz II. Ciało zmarłego Bolesława V zostałopozostawione pod opieką kanoników regularnych – do czasu uroczystego pogrzebu – w kościele św. Jerzego w Nowej Warszawie. Władze samorządowe Starej Warszawy domagały się od przyszłego następcy potwierdzenia nadanych wcześniej przywilejów oraz oczekiwały zawarcia porozumienia między braćmi w sprawie podziału dzielnicy. Na pewno w rozmowach podnoszono problem spłacenia długów po Bolesławie V przez jego następcę. Bracia przez cztery dni prowadzili rozmowy w sprawie pogrzebu i zawarcia ugody, piątego zaś, po spożyciu uroczystego posiłku, Kon rad III opuścił Warszawę i udał się do Czerska. Nie osiągnięto wówczas porozumienia, a po wyjeździe Konrada III władzę w Warszawie przejął, jak się później okazało tylko tymczasowo, Janusz II. Książę, po zawartym kompromisie z ziemianami i rajcami Starej Warszawy, został wpuszczony do miasta, gdzie 12 maja odbył się uroczysty pogrzeb zmarłego trzy tygodnie wcześniej Bolesława V. Z okazji pogrzebu Bolesława V miał miejsce również zjazd panów ziemi warszawskiej i przedstawicieli mieszczan Starego Miasta, który dokonał oficjalnego wyboru Janusza II na pana dzielnicy w miejsce zmarłego brata. Nowo wybrany władca zobowiązał się także do potwierdzenia przywilejów swojego poprzednika, dlatego Janusz II w czerwcu 1488 r. potwierdził przywileje i prawa ziemi warszawskiej. Rządy Janusza II w ziemi warszawskiej trwały bardzo krótko, gdyż do porozumienia między braćmi w sprawie podziału schedy po Bolesławie V doszło już 16 lipca 1488 r. Po zawartym układzie Janusz II opuścił Warszawę i udał się do Ciechanowa, natomiast na początku sierpnia władzę w ziemi warszawskiej sprawował już Konrad III Rudy.

W wyniku kompromisu między Bolesławowicami, starszy z braci, Konrad III, objął w posiadanie ziemie warszawską i nurską, natomiast Janusz II przejął w rozliczeniu od Konrada III ziemię wyszogrodzką. Od tego czasu, tj. od połowy 1488 r., na Mazowszu książęcym rządzili tylko dwaj synowie Bolesława IV: Konrad III i Janusz II. Księstwo pierwszego z nich obejmowało (po włączeniu spuścizny po Bolesławie V) następujące ziemie: czerską, liwską, war szawską, nurską i zakroczymską. Natomiast Janusz II władał ziemiami: płocką z powiatem płońskim, zawkrzeńską, wiską, ciechanowską, wyszogrodzką, łomżyńską i różańską. Po śmierci matki Barbary (zmarłej na początku 1492 r.) Janusz II objął rządy w Nowym Mieście nad Soną, gdzie przybył na pogrzeb matki. Barbara Aleksandrówna, która przeżyła większość swego potomstwa, została pochowana w kościele parafialnym w Nowym Mieście. Janusz II należał obok Konrada III do najwybitniejszych Piastów mazowieckich z II połowy XV w. Obejmując w kwietniu 1471 r. księstwo złożone z ziemi ciechanowskiej, łomżyńskiej i makowsko-różańskiej (ponad 8100 km²), drogą kupna oraz podziału dzielnicy Bolesława V, powiększył on obszar księstwa o ponad 9200 km².

Janusz II to dux ambulans, któ­ry sprawował tradycyjny system zarządzania oparty na osobistym wykonywa­niu władzy w różnych ośrodkach księstwa. System ten wymagał nieustannych podróży Piasta mazowieckiego i jego najbliższego otoczenia. Książę za­trzymywał się w rezydencjach, które dysponowały zapleczem gospodarczym domeny książęcej. Pobyt Janusza II i jego dworzan był z góry ustalony. Służyła temu sieć dróg, zamków, dworów, jak również system stacji i związanych z nimi powinności ludności, w tym zapewnienie środków transportu (podwód). Starostowie i rządcy musieli przygotować na czas zapasy żywności i obrok dla koni. Objęcie dóbr książęcych przez nowego starostę odbywało się z reguły w koń­cu roku gospodarczego (po żniwach), w dniu św. Augustyna (28 sierpnia). Z zachowanej zapiski w Metryce książęcej wiemy o należności starosty z jednej sta­cji. W czasie trwającego przez tydzień pobytu Janusza II i jego otoczenia, starosta był zobowiązany dostarczyć na dwór książęcy: „20 kop chleba, dwa woły, cztery barany, wieprza, dwa połcie słoniny peklowanej, 30 gęsi, 60 kogutów, 14 beczek piwa, pół korca soli, pół korca grochu, 20 kop jaj, warkocz cebuli, kwartę masła, cztery kwarty mąki pszennej, garniec smal­cu, 70 korców owsa, sześć wozów siana i słomy lub 20 groszy za siano i słomę, sześć kop świec, dwie świece woskowe dla księcia, funt pieprzu, czte­ry kwarty szafranu pomniejszone o skojca oraz sześć garnców oliwy do kuchni” .

Spis dworzan Janusza II z 1479 r. (Zb. AGAD)

Podróże Janusza II były kontynuowane nie tylko ze względu na konieczność spożycia nagromadzonych zapasów. Zapewniały również wgląd w życie lokalne kraju przez kontrolę wymiaru sprawiedliwości i administracji, służyły m.in. wykonywaniu sądownictwa wyższego i załatwianiu spraw odsyła­nych do rozstrzygnięcia przez księcia. Na podstawie itinerarium Janusza II (obejmującego okres jego sa­modzielnych rządów w latach 1471–1495), można stwierdzić, że przebywał on najczęściej w Ciechanowie, najważniejszej swojej rezydencji. Na zamku w Cie­chanowie mieścił się skarbiec książęcy. W czasie pobytów w Ciechanowie i po­bliskiej Opinogórze (gdzie znajdował się dwór myśliwski), książę m.in. doglądał rozbudowy i modernizacji zamku. Książę na zamku w Ciechanowie gościł nie tylko swoich starszych braci: Konrada III i Bolesława V, lecz również dygnitarzy z Korony i wielkie­go mistrza krzyżackiego Jana von Tiefena. Często pobyty księcia i jego dworu odnotowujemy rów­nież w Płocku, Warszawie (należącej do brata Bolesława V), Makowie i Łomży. Janusz II brał również udział w polowaniach myśliwskich, zwłaszcza w Pusz­czy Zagajnicy. Łowy poza dostarczaniem do kuchni cennej dziczyzny, były do­skonało rozrywką i ćwiczeniem rycerskim dla księcia i jego otoczenia. Przy organizacji przejazdu brano pod uwagę odległości pomiędzy poszcze­gólnymi stacjami. Na pewno w ciągu jednego dnia książę przejeżdżał z Ciechanowa do Nowego Miasta (28 km), z Ciechanowa do Makowa (30 km), z Cie­chanowa do Pułtuska. Co pewien czas Janusz II poruszał się znacznie szybciej, np. w ciągu tego samego dnia książę przejechał z Ciechanowa do Zakroczymia (po­nad 50 km), było to możliwe dzięki częstej zmianie koni.

Ze względu na kurczenie się terenów pod osadnictwo niewiele zachowało się informacji o większych nadaniach, m.in. na terenie ziemi łomżyńskiej i wiskiej. Jednak książę dbał o rozwój handlu drewnem (spławianego Narwią i Wisłą do Gdańska), budowę kuźnic, młynów wodnych, tartaków, postrzygalni sukna, a także o rozwój samorządu miejskiego. Książę, dostrzegając rozwój rzemiosła, zezwalał na tworzenie cechów, określając ich uprawnienia w odpowiednich przywilejach. Zachowały się przywileje Janusza II m.in. dla cechu szewców w Mławie (1491), wzorowane na ustawach dla tej samej branży skórnictwa co w Płocku. Natomiast w 1480 r., na prośbę rajców Różana, nadał przywilej dla cechu postrzygaczy w tym mieście, a w 1481 zezwolił kuśnierzom z Ciechanowa na założenie cechu wzorowanego na ustawach cechu płockiego. W październiku 1486 r. Janusz II, przebywając w Ciechanowie, swej ulubionej rezydencji, zezwolił na utworzenie w tym mieście cechu kowali i innych rzemiosł, pracujących przy użyciu młotów, żelaza i węgla, wzorowanego na ustawach cechu płockiego. W księdze skarbowej Janusza II zachowały się informacje na te mat działalności gospodarczo-finansowej księcia. Środki finansowe na zaspokojenie potrzeb dworu płynęły z dochodów książęcych, m.in. ze sprzedaży zboża, drewna i smoły. Dwór Janusza II najlepsze kontakty handlowe utrzymywał z Gdańskiem, tylko w 1481 r. dostawcy książęcy za eksport do tego miasta przywieźli ponad 1600 florenów gotówki. Transporty Janusza II organizowali i spieniężali w Gdańsku niżsi funkcjonariusze (m.in. z Ciechanowa, Łomży, Płońska) lub zaufani kupcy. Kolejne dochody płynęły ze sprzedaży miodu, a także ryb z książęcego jeziora Krusko (Serafin). Poważną pozycję stanowiły wpływy z ceł, kuźnic, z kontroli tytułów własności ziemi (sprzedaż tzw. naddatków), czynszu książęcego i od Żydów, podatków nadzwyczajnych i okolicznościowych. Sumy te rozchodowano na potrzeby dworu, zarówno na środki konsumpcyjne, jak i na kupno albo naprawę i konserwację inwentarza, naprawę zbroi (mieczy) oraz różnych urządzeń i przedmiotów, na rzecz Kościoła i osób prywatnych. Ważną pozycję stanowią w księdze pensje dla dworzan (w gotówce i suknie) i zakup koni dla księcia i dla dworzan. W rachunkach zapisywano również wydatki związane z ogólną polityką księstwa. Duże sumy szły m.in. na opłacanie poselstw: do króla, do wielkiego mistrza, do biskupów (płockiego, włocławskiego), następnie na zjazdy do Piotrkowa i Koła, do księcia Konrada III, do urzędników mazowieckich. Kosztowały też upominki, zwłaszcza dla króla i dygnitarzy koronnych. Na przykład wysłane w styczniu 1478 r. poselstwo (z kanonikiem warszawskim Janem Mirowskim na czele) na zjazd do Piotrkowa wiozło prezent w postaci cennej dziczyzny, prawdopodobnie tura. Na dworze Janusza II, który liczył ok. kilkadziesiąt osób, można wyróżnić trzy grupy pracowników. Pierwsza to urzędnicy dworscy: marszałek nadworny, kuchmistrz, podstoli, podkoni; druga grupa obejmuje młodzież z rodzin szlacheckich (często synów urzędników ziemskich); zaś trzecia – wszystkie osoby pobierające uposażenie na dworze. Zwierzchnikiem dworu książęcego był marszałek. Kolejnym urzędnikiem dworskim był kuchmistrz, który dbał o zaopatrzenie dworu i sprawował nadzór nad służbą kuchenną (kucharzami, kuchcikami). Z pozostałych urzędników dworu Janusza II należy wymienić podczaszego, który zgodnie z tradycją nadzorował podawanie trunków na stół książęcy. W skład dworu wchodzili dworzanie konni oraz osoby nieutrzymujące pocztów. Dworzanie konni nie tylko pełnili funkcje straży przybocznej księcia, ale również, na co wskazują źródła skarbowe, byli wysyłani w poselstwach do ważnych osób. Wśród dworzan znajdowali się synowie czołowych urzędników ziemskich, m.in. Paweł, syn kasztelana płockiego Stefana Goły z Miszewa, Mikołaj, syn kasztelana ciechanowskiego Jakuba Gołyńskiego, czy Mikołaj, syn wojewody płockiego Krzysztofa Kępskiego. Dość liczną grupę na dworze książęcym stanowili pokojowcy. Z zachowanych przekazów można przyjąć, że do ich obowiązków należało, oprócz służby na dworze (w pokojach książęcych), także m.in. sprawowanie poselstw i przewożenie korespondencji książęcej. W księdze skarbowej Janusza II w latach 1477–1490 znajdujemy wzmianki o 29 pokojowcach. Na dworze Janusza II zatrudnieni byli zawodowi trębacze. Wchodzili oni w skład tzw. familii dworskiej. Trębacze byli odpowiedzialni za uświetnianie ceremoniału dworskiego. Pełnili bardzo ważną rolę w orszaku książę cym, zwiastując głosem trąby pojawienie się władcy m.in. podczas uroczystych nabożeństw, na ucztach książęcych. Trębacze, prócz obowiązków zawodowych, pełnili także rolę posłańców. Na usługach dworu pozostawali rzemieślnicy, którzy wykonywali prace na zlecenie księcia i jego otoczenia, nie tworzyli oni żadnej zwartej grupy. Byli wśród nich rzemieślnicy pracujący na stałe na dworze oraz tymczasowi, których związek z dworem ograniczał się do realizacji konkretnych zamówień, m.in. krawcy, szewcy, kowale, określani w źródłach jako dworscy lub książęcy, oraz woźnice. Cenionym krawcem na dworze był Maciej z Białkowa, który otrzymał od Janusza II w listopadzie 1493 r. za zasługi dom przy Rynku w Płocku. W rachunkach książęcych są odnotowani strzelcy – tworzyli oni wraz z łowcami służbę łowiecką księcia. Z pozostałych sług książęcych należy wymienić: woźniców, kowali,  pachołków (laicelli) wykonujących różne czynności, m.in. opiekujących się psa mi książęcymi (psiarczykowie). Określenie laicelli należy też jednak odnosić do pacholąt, tj. grupy chłopców przebywających na dworze w celach edukacyjnych. Niektórzy z nich później awansowali na pokojowców książęcych. Najbliższym współpracownikiem Janusza II w okresie jego rządów w latach 1471–1481 był Piotr Chodkowski, wychowawca, a później kanclerz księcia w latach 1471–1481. Chodkowski był nie tylko wybitnym uczonym (wykładowcą uniwersyteckim i autorem prac naukowych), ale także sprawnym kancelistą Janusza II. Zauważmy, że średniowieczne kancelarie pełniły w systemie administracyjnym księstwa rolę najważniejszą, przy pomocy której władcy realizowali swoje plany polityczne, ekonomiczne i społeczne.

Dokument Janusza II (Zb. AGAD)

Zakres uprawnień szefa kancelarii był bardzo szeroki, obejmował nie tylko prace kancelaryjne (związane z redakcją, kontrolą i pieczętowaniem dokumentów wieczystych), ale również odpowiadał on za kontakty z ościennymi władcami, biorąc często udział w misjach dyplomatycznych. Po wyborze Piotra Chodkowskiego na biskupstwo płockie (1480) szefem kancelarii książęcej został podkanclerzy Stanisław Lipski z Lipia (1481). Zachowana księga skarbowa Janusza II, prowadzona przez szefa kancelarii, dostarcza nam nie tylko wiedzy o prowadzonej przez dwór książęcy gospodarce, ale także informacji na temat zdrowia Janusza II (miał m.in. problemy ze wzrokiem), jego rozrywek i upodobań. Przez pewien czas medykiem księcia był Heliasz, Żyd z Płocka, któremu za opiekę nad chorym księciem wypłacano różne kwoty. Następnie sprowadzono medyka z Torunia, poleconego przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Zbigniewa Oleśnickiego. W księdze skarbowej odnotowano także wydatki Janusza II związane z pogrzebem brata Bolesława V w 1488 r. Jeżeli chodzi o rozrywki to książę m.in. organizował turnieje rycerskie, zapraszał na swój dwór Rusinów, którzy go zabawiali, tańcząc z niedźwiedziem. W księdze zapisywano wydatki na wino (sprowadzane z Grecji), miód sycący i piwo: płockie, gostynińskie i sierpeckie. Cenione było to ostatnie, gdyż – jak wynika z zapisu w księdze skarbowej – we wrześniu 1478 r. wysłano trzech woźniców (w 12 koni) do Sierpca po 18 beczek piwa. Wydawano na produkty żywnościowe, m.in. mięso, ryby, pieprz, szafran i inne korzenie. Z mięs, oprócz cennej dziczyzny, na stole książęcym spotykamy: drób, wieprzowinę, baraninę i wołowinę – np. w 1483 r. w związku ze Świętami Bożego Narodzenia zakupiono 6 wołów i 12 beczek piwa. Wydawano również na drogie szuby i pelisy, dla księcia – podbite sobolami, lisami, rysiami oraz tańsze – ze skórek z kuny, które otrzymywali dworzanie. Książę przywiązywał dużą wagę do wyglądu, dlatego nabywał drogie sukno: angielskie, szwabskie orazpochodzące z Florencji, Flandrii i Amsterdamu. Zamawiał również pozłacane i srebrne dzbany, łyżki, puchary, nożyczki i inne rzeczy luksusowe, jak perły. Nabywał bardzo drogie (posrebrzane) zbroje i siodła do jazdy konnej. O popularności i prestiżu, jakim cieszył się Janusz II nie tylko na Mazowszu, świadczy fakt, że po śmierci króla Kazimierza Jagiellończyka (1492) widziano w nim kandydata do tronu polskiego. W zakresie polityki zagranicznej Janusz II ściśle współpracował ze swoimi braćmi. Stosunki księcia mazowieckiego z królem Kazimierzem Jagiellończykiem były chłodne, gdyż podobnie jak pozostali Bolesławowice, nie pogodził się z in korporacją ziemi rawskiej, gostynińskiej i bełskiej do Korony. W 1476 r. próbował wraz z braćmi Konradem III i Bolesławem V udaremnić objęcie przez Kazimierza Jagiellończyka ziemi sochaczewskiej. Do końca swoich rządów używał na dokumentach wieczystych roszczeniowej tytulatury: rawskiej, gostynińskiej, sochaczewskiej i bełskiej. Dbając o rozwój gospodarczy swego księstwa zabiegał o dobre relacje z zakonem krzyżackim. Dzięki wypracowanemu systemowi mazowiecko-pruskich zjazdów granicznych (o czym była mowa), łagodzono wzajemne spory i nieporozumienia, co pozytywnie wpływało na wzrost wymiany handlowej między obu władztwami. Na zjazdach omawiano problematykę dotyczącą m.in.: dróg handlowych (lądowych i wodnych), bezcłowego przewozu towarów oraz zbiegłych kmieci i przestępców. Utrzymywanie przyjaznych stosunków z zakonem krzyżackim było konieczne nie tylko ze względu na współpracę gospodarczą, lecz także z poczucia „wspólnego zagrożenia” ze strony Jagiellonów.

Pieczęć piesza większa Janusza II (Zb. AGAD)

O przyjaznych relacjach między Januszem II a zakonem krzyżackim świadczy obecność wielkiego mistrza Jana von Tieffen na zamku w Ciechanowie. Książę zaprosił wielkiego mistrza do Ciechanowa (swojej główniej rezydencji) w listopadzie 1489 r. Zwierzchnika Zakonu i jego świtę przywitano bardzo uroczyście w niedzielę 29 listopada 1489 r. trąbieniem i biciem w bębny. Według zachowanej relacji krzyżackiej Janusz II miał wyjechać nas potkanie z wielkim mistrzem z orszakiem liczącym 300 koni. Później na zamku w Ciechanowie książę wydał na cześć gościa wspaniałą ucztę z muzyką i śpiewem oraz pokazami szermierki. Jan von Tieffen wraz z komturem Bałgi zamieszkali w komnatach książęcych na zamku w Ciechanowie, zaś pozostali członkowie orszaku wielkiego mistrza, zostali zakwaterowani w domach bogatych mieszczan ciechanowskich. Podczas spotkania zawiązała się serdeczna przyjaźń między księciem Januszem II a po chodzącym ze szwajcarskiego rodu rycerskiego, Janem von Tieffen. Wielki mistrz poprosił księcia mazowieckiego, żeby na cześć NMP Bożej Rodzicielki i jej Zakonu,  został honorowym członkiem korporacji. Na koniec trzydniowego zjazdu obdarowano wielkiego mistrza i jego dostojników drogimi prezentami w gotówce, klejnotach, koniach, futrach i suknie. Janusz II żegnając Jana von Tieffen w Ciechanowie, ubrany był w białą aksamitną szatę, siedział na pozłacanym siodle, na pięknym czarnym rumaku, miał złote ostrogi i przytroczony do siodła drogocenny róg jednorożca.

Dokument Janusza II (Zb. AGAD)

Książę używał w okresie swoich rządów tytulatury skróconej i rozwiniętej. Formuła skrócona wymieniała tylko tytuł mazowiecki i ruski, dlatego na zachowanej korespondencji i dokumentach doczesnych książę występował jako „Jan, z Bożej łaski książę Mazowsza, Rusi”. W przywilejach używał tytulatury rozwiniętej, która uwzględniała zmiany terytorialne jego władztwa. Początkowo Janusz II był w dokumentach o rozwiniętym formularzu określany jako książę Mazowsza i Rusi oraz pan i dziedzic ciechanowski – dux Mazovie Russie etc. nec non dominus et heres Czechonoviensis. Od 1475 r., tj. po objęciu Księstwa Płockiego, na jego dokumentach występuje tytuł płocki i wiski, zaś od 1488 tytuł wyszogrodzki. Janusz II, podobnie jak jego starsi bracia, używał na dokumentach o rozwiniętym formularzu tytulatury roszczeniowej (pretensyjnej): rawskiej, sochaczewskiej, gostynińskiej i bełskiej.

Pieczęć średnia Janusza II (Zb. AGAD)

Znamy odciski po dwóch pieczęciach Janusza II: pieszej większej i herbowej średniej. W polu pieczęci pieszej większej, odcisk w wosku bezbarwnym, widać postać księcia, stojącego na wprost, w zbroi rycerskiej, w mi­trze na głowie, spod której widoczne są pukle długich włosów. Książę trzyma w prawej ręce miecz wzniesiony sztychem do góry, a w lewej – tarczę z wyob­rażeniem skrzydlatego smoka zwróconego w prawo. Po prawej stronie księcia widnieje tarcza z orłem bez korony, zwróconym w prawo. Napis minuskułą na wstędze w otoku: s(igillum). johannis . dei gracia . ducis . mazovie . rus­sie . domi(ni) . et . heredis . czechanovien(sis) – „pieczęć Jana (Janusza) z Bożej Łaski  księcia Mazowsza, Rusi, pana i dziedzica ciechanowskiego”. Z kolei odciski pieczęci średniej księcia zachowały się w wo­sku czerwonym w misce z wosku bezbarwnego. W polu pie­częci widnieje anioł w półpostaci z rozpostartymi skrzydłami, trzymając obu­rącz przed sobą tarczę dwudzielną w lewo skos. W górnym polu tarczy figuruje orzeł bez korony zwrócony w prawo, a w dolnym – smok skrzydlaty na dwóch łapach zwrócony w prawo. W legendzie pieczęci średniej Janusza II widnieje tytulatura mazowiecka oraz ruska.

Janusz II zmarł niespodziewanie 16 lutego 1495 r. w Różanie, w poniedziałek w dzień św. Juliana. Jego zgon był nagły, gdyż jak informuje źródło krzyżackie: „jednego dnia był żywy, a drugiego już zmarły”, co wcale nie musi dowodzić, że śmierć księcia w wieku ok. 40 lat była nienaturalna. Ciało księcia przewieziono z Różana do Płocka, gdzie został pogrzebany w katedrze św. Zygmunta dnia 23 lutego tego roku. Uroczystym egzekwiom w katedrze przewodniczył biskup płocki Piotr Chodkowski, były wychowawca księcia i jego kanclerz. Janusz II był ostatnim Piastem po chowanym w tej nekropolii książąt mazowieckich.

prof. dr hab. Janusz Grabowski
AGAD, Instytut Historii UKSW