Bolesław IV Kędzierzawy

Bolesław IV Kędzierzawy – ur. ok. 1122 r., zm. 5 stycznia 1173 r. Był prawdopodobnie siódmym dzieckiem Bolesława III Krzywoustego – księcia Polski i trzecim w kolejności synem z jego drugiej małżonki Salomei z Bergu. Początkowo nieodgrywający ważniejszej roli politycznej, po śmierci swoich braci w 1131 r. stał się drugim w kolejności następcą ojca na tronie książęcym zaraz po przyrodnim bracie Władysławie II. Między 1136 a 1137 rokiem został ożeniony z Wierzchosławą – córką księcia nowogródzkiego, co było wyrazem planów państwowych wobec Rusi.

Po śmierci ojca w 1138 r. i dokonanym przez niego podziale państwa na dzielnice, objął we władanie ówczesne Mazowsze oraz Kujawy, stając się pierwszym z książąt mazowieckich. W chwili przejęcia władzy miał zaledwie 16 lat i był to moment, w którym dopiero wchodził w dorosły wiek, będąc pod wpływem matki oraz biskupa płockiego Aleksandra.

Pierwsze doświadczenie polityczne uzyskał podczas udziału w colloqium generale w Łęczycy w 1141 r., który zwołała jego matka w celu wydania za mąż najmłodszej córki. Na zjazd nie został zaproszony ówczesny princeps Władysław II, co wywołało wewnętrzny konflikt, którego kulminacja przypadła na lata 1144-1146. W chwili śmierci Salomei doszło do sporu o jej oprawę wdowią, którą było księstwo łęczyckie przejęte przez jej synów. Sprawa otarła się także o legata papieskiego, od którego pozyskali poparcie. Bolesław wraz z bratem Mieszkiem zajęli ziemię łęczycką, co Władysław uznał za złamanie statutu. Doszło do starć zbrojnych, w których juniorzy (wg przekazu Kadłubka) odnieśli zwycięstwo nad Pilicą. Mimo to, pod naciskiem kolejnej interwencji ruskiej, Bolesław musiał czasowo ustąpić, oddając Rusinom Wiznę, a Władysławowi cztery inne grody. Rok 1146 przyniósł ostateczne rozstrzygnięcie konfliktu i upadek rządów Władysława II. Okrutne potraktowanie przez niego  potężnego palatyna Piotra Włostowica spowodowało, że większość możnych odwróciła się od seniora i poparła obóz juniorów pod wodzą Bolesława. Władysław obległ braci w Poznaniu, korzystając z pomocy Prusów i Rusinów, jednak opór juniorów oraz bunt możnych wewnątrz kraju zmusiły go do ucieczki. Po zwycięstwie pod Poznaniem, Bolesław i Mieszko szybko zajęli Kraków, wyganiając rodzinę Władysława.

Po tym Bolesław oddał braciom należne im dzielnice, powiększając ich działy o terytoria sporne (m.in. ziemię łęczycką i sieradzką). Jako nowy princeps, kontrolował Mazowsze i Kujawy, ale także Małopolskę i Śląsk. Po roku 1146 polityka Bolesława Kędzierzawego koncentrowała się na utrzymaniu stabilności państwa, zabezpieczeniu granic dziedzicznej dzielnicy oraz układaniu relacji z cesarstwem i młodszymi braćmi.

W 1157 roku ziemie Bolesława zostały najechane przez Fryderyka Barbarossę, który interweniował w sprawie Władysława. W obliczu przewagi princeps ukorzył się przed cesarzem i mimo, że było to hańbiące, pozwoliło mu utrzymać tron krakowski i zyskać akceptację cesarza dla swoich rządów. Konsekwentnie popierał też obóz procesarski, opowiadając się za kolejnymi antypapieżami (m.in. Wiktorem IV i Paschalisem III), co pozwalało mu łagodzić napięcia w relacjach z Barbarossą. W 1159 roku, jego synowie wspierani przez cesarza Fryderyka Barbarossę, zaczęli ubiegać się o zwrot ojcowizny. Pod jego naciskiem Bolesław zgodził się na ich powrót do kraju. Początkowo zatrzymał też najważniejsze grody na Śląsku (Wrocław, Głogów). Wykorzystując jednak spadek jego autorytetu po klęsce z Prusami, synowie Wygnańca zdołali opanować grody dotąd obsadzone przez załogi princepsa. Podjęta przez Bolesława IV próba odwetowa zakończyła się niepowodzeniem, co zmusiło go do faktycznej rezygnacji z kontroli nad Śląskiem na rzecz bratanków.

Organizował liczne wyprawy na Prusy, w tym krucjatę z 1147 roku. W 1166 r. zorganizował wyprawę, w której tragicznie zginął książę Henryk Sandomierski. Po jego śmierci Bolesław zagarnął całą jego dzielnicę, co doprowadziło do buntu możnych i młodszych braci w Jędrzejowie (1167). Pod naciskiem opozycji musiał ustąpić, wydzielając Kazimierzowi Sprawiedliwemu księstwo wiślickie, a Mieszkowi Staremu część ziemi sandomierskiej.

Około 1160 r. zawarł swój drugi związek małżeński z Marią, według Jana Długosza być może księżniczką ruską. Pozostawił po sobie najprawdopodobniej czworo dzieci: Bolesława, Leszka – swojego następcę, Wierzchosławę i być może nieznaną z imienia córkę, chociaż ojcostwo dwóch ostatnich według nowszych ustaleń jest poddawane w wątpliwość. Bolesław aktywnie angażował się w sprawy Rusi, wspierając m.in. Izjasława Mścisławicza. Relacje te wzmacniał licznymi mariażami w rodzie Piastów, a on sam cieszył się na Rusi dużym autorytetem (m.in. pasował na rycerzy synów ruskich bojarów). Pod panowaniem Kędzierzawego Polska przechodziła w miarę stabilny rozwój, będący wstępem do wielkich przemian XIII wieku. Utrzymał monopol na bicie monety (regale mennicze) i unikał zbyt częstej wymiany pieniądza, co sprzyjało stabilności. Nigdy natomiast nie stworzył własnej wielkiej fundacji klasztornej, ale szczodrze wspierał istniejące ośrodki (Mogilno, Czerwińsk, Miechów), wykorzystując to do nagradzania swoich politycznych popleczników.

Jego rządy krakowskie były najdłuższym okresem pokoju wewnętrznego w dobie rozbicia dzielnicowego. Bolesław dążył do zachowania pokoju między synami Krzywoustego, co początkowo realizował poprzez ścisłą współpracę z Mieszkiem Starym i Henrykiem Sandomierskim. Był pierwszym Piastem, który czasowo ujarzmił plemiona pruskie i wymusił od nich płacenie trybutu. Jako władca Mazowsza Bolesław kładł szczególny nacisk na bezpieczeństwo swojej ojcowizny, którą uważał za główny filar władzy.
Panował łącznie 35 lat, z których pierwsze osiem jako książę dzielnicowy, a pozostałe również jako princeps. Zmarł 5 stycznia 1173 r. i został pochowany najprawdopodobniej w katedrze w Płocku.

 

Bibliografia:

O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895.
M. Biniaś-Szkopek, Bolesław IV Kędzierzawy – książę Mazowsza i princps, Poznań 2009.
R. Grodecki, Bolesław Kędzierzawy [w:] PSB, T. 2, Kraków, 1936, s. 259-260.

Źródło fot.: https://polona.pl/item/krolowie-i-ksiazeta-rysunki-jana-matejki,Mjc1MzU0/20/ – domena publiczna