Kazimierz II Sprawiedliwy

KAZIMIERZ II SPRAWIEDLIWY – ur. w 1138 r., zm. w 1194 r. Był najmłodszym synem Bolesława Krzywoustego i Salomei hr. Bergu. Urodził się w czasie wejścia w życie statutu Krzywoustego, przez co nie został w nim uwzględniony (był najprawdopodobniej pogrobowcem). Wczesne lata życia upłynęły wśród walk domowych rodzonych braci Kazimierza z seniorem Władysławem. Gdy ok. 1145 r., zmarła jego matka  opiekę nad nim przejął najstarszy z juniorów Bolesław Kędzierzawy. W wyniku wyprawy cesarza Fryderyka Barbarossy na Polskę w 1157 r., na mocy układu w Krzyszkowie, Kazimierz został oddany przez starszych braci jako zakładnik do Niemiec. Po powrocie zawarł związek małżeński z Heleną księżniczką morawską, córką Konrada II z dynastii Przemyślidów.

Władzę książęcą objął na przełomie 1166 i 1167 r. Bezpotomnie zmarły brat postanowił, że dzielnica sandomierska stać się miała własnością Kazimierza. Nie dopuścili jednak do tego Bolesław Kędzierzawy i Mieszko Stary. Dzielnica sandomierska została podzielona. Kazimierz objął we władanie część zachodnią z kasztelanią wiślicką. W 1172 r. Kazimierz odrzucił wysuniętą przez możnowładców propozycję obalenia rządów Bolesława Kędzierzawego. Po jego śmierci Kazimierz objął całą dzielnicę sandomierską. Około 1177 r. panowie krakowscy ponowili wezwanie do wystąpienia przeciwko niepopularnym w Krakowie rządom Mieszka Starego. Przewrotu dokonano podczas jego nieobecności w Krakowie. Poparcie Kazimierza zamknęło pokonanemu seniorowi drogę powrotną na tron książęcy i pozbawiło go także dzielnicy wielkopolskiej. Za zgodą Kazimierza objął Poznań sprzymierzony z nim syn Mieszka Starego, Odon, Śląsk Bolesław Wysoki i Konrad (osiadł prawdopodobnie w Głogowie) oraz Mieszko Plątonogi, któremu dołączył do księstwa raciborskiego kasztelanię oświęcimską i bytomską.

Kazimierz skupiał w swym władztwie Małopolskę, część Wielkopolski z Gnieznem i Kaliszem, Sieradz i Łęczycę. Sprawował też opiekę nad Mazowszem i Kujawami, należącymi do małoletniego Leszka Bolesławowicza. Zjazd w Łęczycy w 1180 r. zaakceptował zmiany i uregulował sporne sprawy między księciem a możnowładztwem małopolskim. Ustępstwem ze strony Kazimierza były ograniczenia uprawnień urzędników książęcych. Uchwały łęczyckie posłano do zatwierdzenia papieżowi. Mieszko nie zrezygnował ze starań o odzyskanie senioratu. Przyniosło to połowiczny rezultat. W 1181 r. z pomocą książąt pomorskich udało mu się odzyskać część Wielkopolski z Gnieznem. Interwencję Fryderyka Barbarossy w sprawie wygnanego Mieszka Kazimierz zażegnał w 1184 r. uznaniem zwierzchnictwa cesarskiego. Po bezpotomnej śmierci bratanka Leszka Bolesławowicza w 1186 r., objął we władanie Mazowsze i Kujawy. Przez pewien czas rozciągnął także zwierzchnictwo nad częścią Wielkopolski z Gnieznem.

Utrata wpływów na Pomorzu Zachodnim oraz słabnąca więź z Pomorzem Gdańskim – będące skutkiem rozbicia dzielnicowego – skłoniły polskich władców do skoncentrowania uwagi na sprawach wschodnich. Głównym inicjatorem tego politycznego zwrotu był właśnie Kazimierz, któremu w latach osiemdziesiątych XII wieku udało się objąć wpływami znaczną część południowo-zachodniej Rusi, wykorzystując jako pretekst liczne powiązania rodzinne między dynastiami. Sam książę przypieczętował tę strategię małżeństwem z ruską księżniczką Heleną, zawartym prawdopodobnie w latach 1184-86, a jego pierwsze kroki na wschodzie okazały się pasmem sukcesów. Najpierw rozciągnął polską dominację nad Brześciem i Włodzimierzem, by w 1182 r. przywrócić władzę swojemu wygnanemu siostrzeńcowi Świętosławowi, a po jego śmierci utrzymać tam wpływy dzięki sojuszowi z księciem włodzimierskim Romanem. Współpraca ta zaowocowała w 1187 r. kolejną interwencją, tym razem w Haliczu, gdzie Kazimierz w toku dynastycznych sporów poparł Olega, najmłodszego syna Jarosława Osmomysła. Choć próba osadzenia go na tronie zakończyła się niepowodzeniem i sprowadziła na polskie pogranicze najazd starszego syna Jarosława, Włodzimierza, Kazimierz przeprowadził skuteczny odwet, zmuszając rywala do ucieczki na Węgry. Brak konsekwencji cesarza Fryderyka Barbarossy w relacjach z królem Belą III sprawiły, że polecenia cesarskie ostatecznie zadziałały na korzyść polskiego księcia, którego uznano za feudała. Sukcesy te, w połączeniu z rosnącą rolą głównego doradcy i architekta polityki ruskiej, biskupa krakowskiego Pełki, wywołały jednak sprzeciw panów krakowskich. Opozycja pod wodzą kasztelana Kietlicza, mimo wyraźnego oporu biskupa Pełki, postanowiła ostatecznie zaprosić na tron Mieszka Starego i oddać mu krakowski gród.

Kazimierz zmarł 5 V 1194 r. Z małżeństwa z Heleną pozostawił po sobie synów Leszka i Konrada oraz córkę Adelajdę. Uważa się go za dobrego polityka i dyplomatę. Efektem jego działalności było uzależnienie Jaćwingów w latach 1192-94 i wyeliminowanie tym samym zagrożenia północno-wschodnich terenów państwa. Kazimierz założył i uposażył opactwo cystersów w Sulejowie w 1176 r., powtórzył nadania Henryka sandomierskiego dla szpitala joannitów w Zagościu w latach 1171-72. W 1184 r. ufundował wraz z biskupem Gedką kolegiatę św. Floriana pod Krakowem w związku ze sprowadzeniem relikwii świętego. Z czasami panowania Kazimierza związany jest także rozwój Wiślicy.

Bibliografia:

W. Ptakówna, Kazimierz Sprawiedliwy (1138-1194), [w:] PSB, T. XII, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966-1967, s. 263-264.
J. Sikora, Działalność fundacyjna Kazimierza Sprawiedliwego w świetle nowych badań, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica”, 2004, nr, 24, s.127-56.