Czy wiesz, jak dawniej wyglądało nasze miasto? Wokół książki „Urzędniczy opis miasta Ciechanowa (1566-1867)”

Ciechanów nie miał szczęścia do pełnego udokumentowania swojej historii, wielokrotnie łupiony, dotknięty klęskami pożarów i epidemii, podupadał gospodarczo i ekonomicznie. Podejmowano już wiele prób stworzenia monografii tego grodu, a najnowszą jest publikacja Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie „Urzędniczy opis miasta Ciechanowa (1566-1867)”. Starano się w niej, w oparciu tylko o archiwalne zapiski, opisać przeszłość tego miejsca.

Podczas prac nad wydawnictwem wykorzystano dokumenty pochodzące z: Archiwum Państwowego w Krakowie, Archiwum Państwowego w Lublinie, Archiwum Państwowego w Warszawie Oddział w Mławie, Archiwum Diecezjalnego w Płocku, Archiwum Państwowego w Płocku oraz Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. Obejmują one lata 1566-1867, czas największej świetności, upadku i ponownego rozwoju Ciechanowa.

Powstała książka jest formą przekazania ważnych informacji o naszym mieście. Czasem są one, w większym lub mniejszym stopniu, już znane. Warto jednak część z nich przypomnieć, a także przedstawić takie, które jeszcze nie znalazły się w publikacjach. Wiadomości zapisane w  starych aktach, dotyczą  przede wszystkim finansów i porządku miejskiego, ale również pokazują obraz naszego grodu i jego mieszkańców. Zanotowano nazwiska, zawody, czy pełnione przez mieszczan funkcje. Utrwalano opisowo wygląd miasta, jego infrastrukturę, nieszczęścia jakie dotknęły naszych przodków.

Poniżej przedstawiono fragment publikacji, dotyczącej danych o Ciechanowie w roku 1865.

„ (…) Ogólna przestrzeń miasta i gruntów miejskich – pod miastem 25 mór[g] 13 pręt[ów], pod pastwiskami i łąkami – 178 mór[g] 271 pręt[ów], pod gruntami ornymi i ogrodami – 1456 mór[g] 139 pręt[ów], pod lasami i krzakami – 1536 pręt[ów] (…).

Ogólna liczba [mieszkańców] – 4639, Polaków – osób głównych – 501, rodziny ich – 1003; Żydów – osób głównych – 784, rodziny ich – 2342; Niemców – osób głównych – 6, rodziny ich – 3 (…).

Liczba domów: murowanych – 2, drewnianych – 264, z nich należących do skarbu – 1 Ratusz (…) do mieszkańców: Polaków – 137, starozakonnych – 127, Niemców – 0.

Komunikacje przez miasto: szosy 2 rzędu – 2, trakty niebite: pocztowe – 1, komunikacji – 3, drogi boczne – 4; wodne: rzeki – niespławne – 1 (…).

Do kogo miasto należy: miasto rządowe (…).

Mieszczanie, rolnicy; liczba takowych mieszkańców – 134, rodziny ich – 272; ilość gruntów pod budowlami, ogrodami i rolami, podług planów lub w przybliżeniu: w obrębie miasta – 134 m[orgi] 64 p[ręty], poza obrębem miasta – 1535 mór[g] 212 p[rętów] (…). Liczba osad, mających po 3 morgi i więcej, pod ogrodami i gruntami za obrębem miasta – 101, mniej jak morgi tamże – 6; czym rolnicy się zajmują: wyłącznie rolnictwem – 51 osób, rolnictwem i przemysłem – 85 osób (…).

Mieszczanie nie rolnicy, posiadający osady w mieście: liczba takowych mieszczan – Polaków: głównych osób – 108, ich rodziny – 316, starozakonnych: głównych osób – 80, ich rodziny 320; ilość gruntów, pod posesjami tych mieszczan według planu lub w przybliżeniu – 12 m[órg] 110 p[rętów]; z czego się utrzymują: ze swych posesji – 4, ze swych posesji i procederów – 94, ze swych posesji i innych zajęć – 90 (…)

(…) reszta mieszkańców miasta: liczba tych mieszkańców – Polaków: głównych osób – 257, rodziny ich – 415, starozakonnych: głównych osób – 704, rodzin ich – 2022, Niemców: głównych osób – 6, rodziny ich – 3; ilu z nich mieszka u mieszczan: jako lokatorowie, ze swą służbą – 2423, jako oficjaliści, służący i wyrobnicy – 984 (…) liczba szynków w mieście: 1860 – 15, 1862 – 17, 1864 – 17 (…)”[1].

 

[1] Akta Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych tyczące się miasta Ciechanowa, sygnatura 4320, 1865-1867, AGAD, s. 158.

 

kustosz Jarosław Wałaszyk