Konrad I mazowiecki

KONRAD I MAZOWIECKI – ur. 1187/1188 r., zm. 31 sierpnia 1247 r. Był synem Kazimierza II Sprawiedliwego oraz Heleny znojemskiej, przeszedł do historii jako założyciel linii Piastów mazowieckich i kujawskich.

W chwili przedwczesnej śmierci ojca 1194 r. Konrad i jego starszy brat Leszek Biały byli jeszcze małoletni, dlatego przez dłuższy czas pozostawali pod opieką matki. Po śmierci Mieszka Starego w 1202 r. bracia dokonali podziału władztwa – Konradowi przypadła wówczas dzielnica obejmująca Mazowsze i Kujawy, nad którymi samodzielne rządy sprawował od ok. 1200 r. Z czasem jego władztwo powiększyło się także o ziemię sieradzką i łęczycką. U progu samodzielnego panowania musiał zmierzyć się z kryzysem wewnętrznym gdy w 1217 r. doszło do buntu możnowładztwa, którego tragicznym przejawem było stracenie wojewody Krystyna.

W początkowym okresie Konrad ściśle współdziałał z Leszkiem Białym. W 1205 r. bracia wspólnie odparli najazd księcia halickiego Romana, pokonując go w bitwie pod Zawichostem, a następnie zaangażowali się w wyprawę na Ruś, która zakończyła się osadzeniem w stopniu księcia łuckiego Ingwara. Polityka ta silnie wiązała się z planami matrymonialnymi. Podczas gdy Leszek poślubił córkę Ingwara, Grzymisławę, Konrad w 1207 r. ożenił się z Agafią, córką Światosława księcia włodzimiersko-wołyńskiego i przemyskiego. W kolejnych latach bracia wspólnie wspierali syna Romana, Daniela, w jego staraniach o tron w Haliczu, co ściągnęło na dzielnicę Konrada odwetowy najazd. Mimo tego, Konrad dążył do utrzymywania dobrych relacji z sąsiadami z Rusi i Litwy, upatrując w nich politycznych sprzymierzeńców.

Z małżeństwa z Agafią doczekał się dziesięciorga dzieci, wśród których źródła wymieniają synów: Bolesława, Kazimierza i Ziemowita oraz córki: Eudoksję (żonę Dytryka, hrabiego Breny i Wettynu), Ludmiłę (żonę Trojnata, księcia żmudzkiego i wielkiego księcia litewskiego), Salomeę (która została klaryską w Skale) oraz Judytę (żonę Mieszka II, księcia opolskiego). Szeroka polityka małżeńska obejmowała także ożenki synów – w 1239 r., w ramach łagodzenia dawnych sporów, synowie Konrada poślubili córki Henryka Pobożnego: Gertruda wyszła za Bolesława, a Konstancja za Kazimierza.

Na arenie wewnętrznej Konrad początkowo mocno wspierał arcybiskupa gnieźnieńskiego Henryka Kietlicza w dziele reformy polskiego Kościoła oraz w działaniach politycznych wymierzonych w Władysława Laskonogiego. W latach 1210 i 1215 przyłączył się do nadania Kościołowi przywilejów. Sytuacja skomplikowała się, gdy zwierzchnictwo nad misją chrystianizacyjną w Prusach przeszło z rąk arcybiskupa gnieźnieńskiego w ręce nowego biskupa pruskiego Chrystiana. Konrad hojnie uposażył Chrystiana, jednak nie zdołał zapobiec całkowitemu uniezależnieniu się tej misji od struktur polskich. Zagrożenie ze strony militarnie odpierających chrystianizację pogańskich Prusów stale rosło. Książę brał udział w zbrojnych krucjatach przeciwko Prusom w latach 1222 i 1223, prowadzonych wspólnie z innymi książętami polskimi oraz rycerstwem z zagranicy.

Wobec nieskuteczności tradycyjnej obrony, Konrad około 1225-1226 r. zwrócił się do Krzyżaków, którzy zostali świeżo wygnani z Węgier przez króla Andrzeja II za próby przekształcenia swoich dóbr w lenno papieskie. Krzyżacy przyjęli propozycję obrony pogranicza, lecz przed osiedleniem zabezpieczyli swoje interesy u cesarza Fryderyka II, który w 1226 r. wydał dla nich złotą bullę. W lutym 1226 r. Konrad zawarł z nimi wstępny układ, a w 1228 r. oddał im w użytkowanie ziemię chełmińską oraz wieś Nieszawę. Równolegle, w latach 1227-1228, powołał i uposażył podległy biskupowi Zakon Rycerzy Chrystusowych (Braci Dobrzyńskich).

Z czasem Krzyżacy zaczęli przejmować uprawnienia biskupa Chrystiana. W celu usankcjonowania swoich dążeń, zakonnicy sfałszowali dokument (tzw. falsyfikat kruszwicki z datą wsteczną na 1230 rok), z którego wynikało, że Konrad rzekomo nadał im na własność wszystkie ziemie, jakie zdobędą w Prusach. W 1235 r. Krzyżacy wchłonęli większość Braci Dobrzyńskich wraz z ich majątkiem. Pozostałych osadził Konrad w 1237 r. na pograniczu jaćwieskim, gdzie organizował obronę wojskową i gdzie w 1239 r. planował ulokować templariuszy.

Śmierć brata Leszka Białego w 1227 r. otworzyła okres krwawych walk o Kraków. Konrad natychmiast zgłosił pretensje do regencji nad niespełna dwuletnim bratankiem Bolesławem Wstydliwym, jednak możni krakowscy woleli na tym miejscu Władysława Laskonogiego. Konrad najechał wówczas ziemię krakowską, sandomierską i wielkopolską przy pomocy posiłków ruskich od synów Romana halickiego, lecz mimo oblężenia Kalisza w 1228 r. nie zdobył miasta. Gdy przerażeni możni małopolscy wezwali na pomoc Henryka Brodatego, doszło do otwartej wojny. Pokonał on Konrada jesienią 1228 r. pod Skałą i Międzyborzem, wypierając go z Sandomierszczyzny.

Konrad odpowiedział podstępem – schwytał i uwięził Henryka Brodatego podczas wiecu w Spytkowicach, zamykając go w zamku płockim. Pozwoliło to Konradowi przejściowo opanować Kraków w 1229 r. i osadzić swojego syna Bolesława w ziemi sandomierskiej. Pod wpływem osobistej interwencji księżnej Jadwigi Konrad uwolnił go rok później, żądając zrzeczenia się praw do Krakowa. Henryk szybko jednak uzyskał papieskie zwolnienie z przymusowej przysięgi i pod koniec kolejnego roku wyparł Konrada z Krakowa. Ostatecznie w listopadzie 1232 r. na zjeździe w Skaryszewie Konrad zawarł z nim pokój i zrezygnował z tytułu księcia krakowskiego, co zatwierdził papież w 1235 r.

Po śmierci w 1238 r. Henryka Brodatego, Konrad ponowił starania o Kraków, a po niszczącym najeździe mongolskim z 1241 r., zdołał ponownie zająć krakowski gród. Jego rządy nie trwały długo – rebelia miejscowych możnych pod wodzą Klemensa z Ruszczy oraz zaangażowanie Konrada w konflikt ze Świętopełkiem gdańskim doprowadziły do utraty miasta. 25 maja 1243 r. Konrad poniósł ostateczną klęskę w bitwie pod Suchodołem, a pełną władzę w Krakowie objął dorosły już Bolesław Wstydliwy. Konrad do końca nie rezygnował, mimo licznych najazdów oraz budowy własnych grodów, ostatecznie pogrzebał jednak marzenia o krakowskim tronie.

Mimo wizerunku wojownika, Konrad dbał o rozwój podległych mu ziem. Popierał intensywne osadnictwo, zwłaszcza na niespokojnym pograniczu jaćwieskim, lokował wsie oraz miasta – w tym Płock w 1237 r. – oraz rozwijał handel, zawierając specjalne traktaty handlowe z Krzyżakami. Przypisuje mu się również wzniesienie rezydencji obronnych w Błoniu, Gąbinie i Jazdowie. Sukcesywnie wydzielał dorosłym synom własne dzielnice: Bolesławowi ziemię sandomierską w latach 1230-1232, sieradzką w 1233 r., a mazowiecką w 1234 r., Kazimierz dostał Kujawy w 1233 r., a Siemowit objął ziemię czerską. Konrad niezmiennie jednak zachował nad nimi swoją seniorską zwierzchność.

Największym skandalem wewnętrznym jego rządów był majątkowy zatarg ze scholastykiem płockim i wychowawcą książęcego syna, Janem Czaplą. Z rozkazu księcia duchowny został uwięziony, poddany torturom i publicznie powieszony. Czyn ten wywołał powszechne oburzenie i ściągnął na władcę interdykt kościelny. Aby uzyskać przebaczenie, Konrad musiał odprawić upokarzającą publiczną pokutę oraz przyznać szerokie przywileje rzymskokatolickim biskupstwom w Płocku i Włocławku oraz arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu. Sprawa zabójstwa Jana Czapli, w połączeniu ze skutkami sprowadzenia zakonu krzyżackiego, zaważyła na ukształtowaniu w dawniejszej historiografii „czarnej legendy” tego władcy. Współcześni historycy dostrzegają jednak jego ogromne zasługi dla militarnego, terytorialnego i gospodarczego rozwoju Mazowsza oraz Kujaw, a także przekazanie następcom idei walki o zjednoczenie ziem polskich. Konrad I Mazowiecki zmarł 31 sierpnia 1247 r. i został pochowany w katedrze płockiej.

 

Bibliografia:

O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895.
J. Grabowski, Poczet książąt i księżnych mazowieckich, Kraków 2019, s. 584-586.
J. Mitkowski, Konrad (ok. 1187-1247), [w:] PSB, T. XIII, s. 584-586.

Źródło ryciny:

Domena publiczna – https://commons.wikimedia.org/