Janusz I Starszy

Janusz I Starszy – ur. 1346, zm. 1429. Był synem Siemowita III i Eufemii, córki Mikołaja, księcia opawskiego. Wychowywał się najprawdopodobniej na dworze królewskim Kazimierza Wielkiego.

W 1373 r. ożenił się z Anną Danutą, córką Kiejstuta, księcia litewskiego, co miało wymiar polityczny. Po śmierci ojca w 1381 r., Janusz objął w posiadanie ziemię czerską, warszawską (z późniejszą nurską i łomżyńską), liwską, wyszogrodzką, zakroczymską (z późniejszą różańską i ciechanowską. Rok później rozpoczął prowadzić samodzielną politykę. W tym czasie zajął Drohiczyn i Mielnik, który następnie Litwini odzyskali w 1383 r. Wkrótce doszło do zagrożenia ze strony Zygmunta Luksemburskiego oraz wojsk Siemowita IV, które udało się załagodzić, chroniąc od zniszczenia Księstwo Czersko-Warszawskie. Janusz I po zjeździe w Żyrowie, przyłączył się do wyprawy Zygmunta Luksemburskiego przeciwko bratu Siemowitowi IV, chroniąc go przed całkowitą klęską.

Wkrótce rozstrzygnęły się także kwestie związane z następstwem tronu w Polsce. Upadła wówczas kandydatura Siemowita IV, a on sam podpisał pokój z królową Jadwigą. Doszło też do ocieplenia relacji z Litwą i wysunięcia propozycji zawarcia unii między Polską a Litwą, którą ostatecznie zawarto w 1385 r. Po koronacji Władysława Jagiełły Janusz I złożył mu hołd. Wziął później udział w uroczystościach zaślubin brata z Aleksandrą Olgierdówną. Niedługo po tym, w wyniku ocieplenia relacji z Litwą Janusz I otrzymał od króla ziemię drohicką.

Gdy w 1390 r. książę Witold uciekł do Krzyżaków, Zakon Krzyżacki zaczął kontrolować Księstwo Brzesko-Grodzieńskie. Król nie godził się na ten fakt i z pomocą wojsk Janusza I wyruszył przeciwko Zakonowi zajmując Brześć, Kamieniec i Grodno, a także ziemię drohicką obiecaną księciu mazowieckiemu. Wkrótce władztwo podlaskie Janusza zaczęło stać pod znakiem zapytania, gdyż Witold odzyskiwał poszczególne ziemie, które uważał za swoje, tj. Księstwo Trockie i ziemię łucką. W 1405 r. stracił Podlasie Zachodnie, a po tym roku miał w swoich rękach jedynie pas graniczny z Litwą ośrodkiem w Tykocinie, by ostatecznie stracić go w 1424 r. Stosunki pomiędzy władztwem Janusza a Krzyżakami były cały czas bardzo napięte, zwłaszcza w kontekście rozszerzania się osadnictwa na obszarze ziemi łomżyńskiej i wiskiej po 1401 r. Janusz był stałym sojusznikiem króla Władysława Jagiełły. W 1410 r. wziął udział w zwycięskiej bitwie pod Grunwaldem, za co otrzymał zamki w Olsztynie, Ostródzie i Nidzicy, które jednak szybko stracił. Wspomagał później władcę w kolejnych wyprawach w 1414 i 1419 r.

Janusz panował 56 lat, co czyni go najdłużej panującym na Mazowszu władcą. Lokował ponad 20 miast, m.in. Różan, Błonie, Nasielsk, Łomżę, Grójec, Liw, Kolno, Nur, Przasnysz Nowogród czy Piaseczno. Przy Łomży, Nowogrodzie i Wiźnie powstawało wiele wsi. Powstawały kuźnie, młyny, rozwijał się handel drewnem i produktami leśnymi. Później jego osadnictwo przesunęło się nad Biebrzę i Wissę, a następnie nad Narew i Skrodę. Na ziemi wiskiej w latach 1414-1424 powstało ok. 70 osad, późniejszych wsi. Za czasów Janusza wybudowano zamek w Liwie oraz rozbudowano warownie w Czersku i Ciechanowie. Budowano również w Wyszogrodzie, Wiźnie, Makowie, Nowogrodzie, Łomży i Ostrołęce. Wybudowano również siedziby dworskie w Opinogórze i Nowym Mieście. Janusz I kontynuował kodyfikację praw rozpoczętą przez swojego ojca, wydając do 1321 r. 13 statutów, które zawierały blisko 70 postanowień. W 1426 r. wprowadził ogólnomazowiecki statut. Janusz I sprawował władzę starając się bezpośrednio wizytując najważniejsze ośrodki swojego władztwa. Najczęściej przebywał w Warszawie, a w dalszej kolejności w Ciechanowie, Czersku, Zakroczymiu czy Łomży. W okresie swoich rządów usprawnił  również kancelarię książęcą, mianując kolejnych współpracowników, poszczególnych kanclerzy i pisarzy.

Szczególną uwagę poświęcał Warszawie i za jego czasów miasto rozrosło się dzięki kolejnym nadaniom. Janusz I ustanowił miasto stolicą książęcą i otoczył je murem. Wzniósł także tzw. Dwór Wielki. W 1376 r. zezwolił na budowę łaźni. W 1379 r. uwolnił mieszczan warszawskich od podatków z zastrzeżeniem pobierania kar sądowych oraz oddał im w posiadanie kilka podmiejskich wsi, m.in. Młociny i Wawrzyszewo. W 1413 r. potwierdził i rozszerzył prawa chełmińskie dla Starej Warszawy. Do rangi kolegiaty podniósł kościół św. Jana Chrzciciela, do którego przeniósł zgromadzenie kanoników z Czerska. Wzbogacił też kolegiatę licznymi darami. Przez jego decyzję stała się rodową nekropolią Piastów mazowieckich.

Janusz tytułował się księciem czerskim, warszawskim, wyszogrodzkim, zakroczymskim oraz panem i dziedzicem ciechanowskim. Zmarł 8 grudnia 1429 r. na zamku w Czersku w wieku ok. 83 lat. Przeżył wszystkich swoich synów, tj. Janusza, Bolesława i Konrada. Został pochowany w kościele św. Jana Chrzciciela w Warszawie.

 

Bibliografia:

O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895.
J. Grabowski, Poczet książąt mazowieckich, Kraków 2019, s.134-143.
B. Sobol, Janusz I, [w:] PSB, t. X, 1962-1964, s. 581-582.

Grafika: 

Domena publiczna – https://commons.wikimedia.org/