Dział Historyczny został powołany do życia w 1984 roku. Jego pierwszym kierownikiem był Jerzy Pełka – historyk i pedagog (1953-2009). Obecnie funkcję kierownika działu pełni dr Bogumiła Umińska. W ramach swoich działań gromadzi, opracowuje i udostępnia zbiory datowane od czasów nowożytnych aż po artefakty współczesne, związane w szczególności z historią regionu i szlachtą mazowiecką. Obejmują one: archiwalia, fotografie, militaria, ordery, odznaczenia, medale, pieczęci, sztandary, umundurowanie i elementy uzbrojenia. Dział prowadzi także działalność naukowo-badawczą, wydawniczą i wystawienniczą w wielu obszarach. Ważną sferą tej niszy są też badania nad ziemiaństwem północnego Mazowsza. Ich efektem były m.in. konferencje naukowe z cyklu Ziemianie Mazowsza i wydane w ich ramach publikacje. Przez wiele lat dział organizował konkursy historyczne dla młodzieży szkolnej z północnego Mazowsza, dotyczące genealogii rodzinnych i historii regionu. Co roku przygotowuje Dzień Niepodległości, prezentując bohaterów zarówno lokalnych, jak też o znaczeniu ogólnonarodowym.
Wcześniej, bo w 1979 roku w strukturach muzeum znalazł się Dział Archeologiczny, kiedy placówka w Ciechanowie zyskała miano Muzeum Okręgowego. Jego misją było pozyskiwanie i ochrona obiektów archeologicznych z północnego Mazowsza. Dział podejmował szereg inicjatyw badawczych. Już w latach 80. prowadzone były tam prace w Siemiątkowie Koziebrodzkim. W latach dziewięćdziesiątych dział archeologiczny muzeum prowadził systematyczne badania dotyczące osadnictwa okresu rzymskiego i wczesnośredniowiecznego w okolicach Dzierzgowa. Dział jest organizatorem m.in. wystaw czasowych i wydarzeń muzealnych w ramach Europejskich Dni Archeologii. W ramach swoich działań pozyskuje również artefakty archeologiczne z obszaru Mazowsza. W 2023 roku zbiór wzbogacił się o wczesnośredniowieczny miecz i dwa topory z X–XI w.
W 2026 roku oba działy zostały połączone, tworząc w jeden Dział Historyczno-Archeologiczny
Do zakresu działania Działu Historyczno-Archeologicznego należy w szczególności:
- gromadzenie muzealiów z zakresu historii kultury materialnej dawnych społeczeństw;
- organizowanie badań wykopaliskowych własnych i udział w tych badaniach;
- prowadzenie współpracy z Mazowieckim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków oraz innymi organami w ratowniczych pracach archeologicznych na terenie Mazowsza;
- inwentaryzowanie i katalogowanie pozyskiwanych zbiorów;
- opracowywanie dokumentacji naukowej zabytków;
- opracowywanie i organizowanie ekspozycji stałych i wystaw czasowych oraz innych wydarzeń kulturalnych;
- udostępnianie zbiorów i informacji o nich we współpracy z Działem Zbiorów;
- gromadzenie zabytków historycznych dotyczących historii Mazowsza ze szczególnym uwzględnieniem rodów mazowieckich wywodzących się ze szlachty;
- opracowywanie dokumentacji naukowej zbiorów;
- prowadzenie badań naukowych wynikających z zadań komórki organizacyjnej;
- przygotowywanie programów dotyczących zbiorów działu i projektów w zakresie pozyskiwania środków na realizację tych programów;
- opracowywanie materiałów do katalogów, przewodników, informatorów oraz wydawnictw naukowych i popularnonaukowych, a także organizowanie sesji, konferencji i posiedzeń naukowych.
E-mail:
historia@muzeumciechanow.pl
archeologia@muzeumciechanow.pl
